نسخه مناسب چاپ
نسخه مناسب ذخيره
ارسال به ايميل ديگران
ارسال به ياهو مسنجر
اندازه متن: +  -
تعداد بازديد: 1
فصلنامه شماره 1 انجمن مطالعات برنامه درسي ايران
فصلنامه شماره 1 انجمن مطالعات برنامه درسي ايران انتشارات انجمن مطالعات برنامه درسي ايران
سال اول- شماره1- زمستان 1384
سرمقاله 

به رغم گذشت ساليان متمادي از به رسميت شناخته شدن برنامه درسي به عنوان يك حوزه تخصصي در كشور به قرينه تصويب و اجراي برنامه هاي آموزشي در سطح تحصيلات تكميلي در بسيار ي از دانشگاه ها، ، تاسيس گروه هاي پژوهشي و پژوهشكده هايي در اين عرصه  ، و فعاليت هاي سودمند علمي ديگر  همچون  چاپ كتب  و منابع تخصصي متعدد دانش برنامه درسي همچنان  قريب و مهجور  باقي مانده است .  حوزه برنامه درسي به عنوان يك قلمرو تخصصي پيچيده و ركن نظام تعليم و تربيت كه فلسفه وجودي و جوهر اين نظام ها را بايد در اين ركن متبلور يافت متاسفانه نتوانسته است درعصر جديد و متناسب با مطالبات  نوظهور از تعليم و تربيت رسمي در جوامع همگان با تحولات و دستاوردهاي نظري درعرصه جهاني به پيش  رفته وفقر نظر ورزي و نظريه پردازي براي پاسخ گويي به نياز هاي تعليم و تربيت كشور در آن مشهود مي باشد . درست به همين جهت است كه صاحبنظران و متفكران وطني در اين حوزه در عصري كه تعاملات جهاني به حد اعلاي خود رسيده يا نزديك به آن است و طرح ديدگاه ها و انديشه هاي تازه بيش از گذشته در عرصه بين الملل مقدور و ميسور گرديده است ، رد پاي قابل توجه و اميد آفريني از خود به جاي نگذاشته اند . اگرتوليد دانش و كمك به توسعه دانش برنامه درسي به جد در دستور كار دانش آموختگان و متوليان توسعه علمي اين رشته بود ، دراين زمانه كه فرصت هاي فراواني براي به اصطلاح عرض اندام درسطح جهاني پديدارشده است ، دست كم بايد در محافل بين المللي صدايي از ايران نيز به گوش مي رسيد كه متاسفانه چنين نيست  . گرچه در اين  مجال قصد ريشه يابي اين پديده نامبارك را نداشته واين هدف بايد در مقام ومجال ديگر ( مثلا با اختصاص ويژه نامه اي از همين نشريه ) تعقيب شود ، ليكن اشارتي به علت اصلي خالي از لطف نيست . 
به اعتقاد نگارنده علت اصلي در حاكميت تفكر سنتي يا پارادايمي است كه تلقي آن از رسالت و ماموريت اين رشته ، تلقي محدود ، اگر نگوييم منسوخ ، مديريتي( administrative) يا نهادي (institutional) است . بدين معنا برنامه درسي را ابزار دست يا نقشه راهي مي دانند كه چنانچه در دسترس مجريان تعليم وتربيت قرار گيرد مديريت نظام اجرايي با سهولت و كارآمدي بيشتري انجام مي پذيرد . به ديگر سخن برنامه درسي به مثابه ميداني تعريف شده كه داراي ابتدا ، انتها و فرايند مشخصي است و هيچ دغدغه ديگر ي جز نقشه برداري دقيق از آن براي سرو سامان به دادن فعاليت هايي كه طي چند ساعت در روز در مدرسه اتفاق مي افتد درعرصه دانش برنامه درسي متصور نيست . 
همچنان كه گفته شد سخن د راين زمينه فراوان است ولذا از حد اشاره فراتر نخواهم رفت و اميدوارم مجال واكاوي دقيق و عميق اين موضوع حياتي در آيند ه فراهم شود . همچنين در مقام اشاره ذكر اين نكته نيز خالي از فايده  نيست كه موضوع همايش سالانه انجمن كه سال گذشته ( 1383 ( با عنوان " قلمرو برنامه درسي در ايران : ارزيابي وضع موجود و ترسيم چشم انداز مطلوب " برگزار گرديد ، تا حدودي به بررسي ابعاد اين موضوع نيز پرداخته كه مجموعه مقالات آن در آينده نزديك در اختيار دوستان قرار خواهدگرفت . در اين مجموعه مقاله اي  با عنوان " قبض و بسط قلمرو برنامه درسي و نسبت آن با روش شناسي پژوهش در اين قلمرو "   از نگارنده به چاپ رسيده است كه از زاويه اي خاص، اما مهم ،  كه عبارت است از روش شناسي تحقيق به اين بحث نظر افكنده شده است . 
انجمن برنامه ريزي درسي ايران را بايد به عنوان ظرفيتي نگريست كه مي تواند به جريان رشد و توسعه دانش برنامه درسي شتاب بيشتري بخشد و فقر و ضعف موجود را به قوت بدل نمايد . نشريه اي كه نخستين شماره آن اكنون پيش روي شما است نيز ارگان رسمي انجمن است و بايد به آن به عنوان ابزاري نگريست كه از پتانسيل بالايي براي تحقق بخشيدن به بسياري از اهداف انجمن و از جمله هدفي كه مورد اشاره قرار گرفت برخوردار است . به فعليت درآمدن اين پتانسيل البته در گرو بسياري از عوامل است كه اميدواريم به لطف الهي و با تشريك مساعي كليه اعضاي انجمن به ويژه هيئت محترم تحريريه جامه عمل بپوشد . 
پيش از آنكه درادامه با شما درباره ماموريت هاي نشريه و سياستهاي اتخاذ شده در جهت پاسخگويي به انتظارات سخن بگويم لازم مي دانم به موضوع مهم ديگري بپردازم كه با آنچه در باره ركود علمي در عرصه برنامه در سي مطرح شد وهمچنين نقشي كه انجمن در جهت خروج از اين وضعيت مي تواند ايفا كند تناسب دارد . موضوع مورد نظر تصميم مجمع عمومي انجمن در تاريخ    7/7/84   براي تغيير نام از  " انجمن برنامه ريزي درسي ايران"  به" انجمن مطالعات برنامه درسي ايران "مي باشد .   ذيلا دلايل اقامه شده از سوي هيئت مديره انجمن براي پشتيباني از اين پيشنهاد ارائه مي گردد . طرح اين دلائل همچنين از آن جهت ضروري است كه ممكن است تعدادي از اعضا يا علاقمندان انجمن در فرايند بحث هاي مطرح شده و منطق اين مصوبه قرار نگرفته باشند : 
1- curriculum كه عنوان يك رشته است ، فقط ناظر به برنامه ريزي درسي يا فرايند توليد برنامه نيست . معادل دقيقتر براي عنوان رشته به زبان فارسي " برنامه درسي " است كه شامل ابعاد ديگري به جز فرايند برنامه ريزي درسي نيز مي شود ( مانند تاريخ برنامه درسي ، تغيير در برنامه درسي ، اجراي برنامه درسي ، پژوهش و ارزشيابي برنامه درسي ) . بنابراين با تغيير عنوان از" برنامه ريزي درسي" به " برنامه درسي " انجمن به تمام ابعاد و جوانب رشته وفادار خواهد ماند . 
2–هماهنگي با روال ها و روندهاي جهاني .مثلا عنوان بسياري از دپارتمانهاي دانشگاهي در اين حوزه مطالعات برنامه درسي ( Curriculum Studies ) است و تقريبا هيچ دپارتماني از عنوان برنامه ريزي درسي (Curriculum Development ) استفاده نمي كند . انجمن هاي تخصصي در سطح ملي و بين المللي نيز با عنوان " مطالعات برنامه درسي " خصوصا در سال هاي اخير آغاز به كار نمود ه است كه شايد مهم ترين آن [1]IAACS باشد . شاخص ترين انجمن علمي وتخصصي در خوزه تعليم و تربيت در جهان ، يعني AERA، نيز در تشكيلات خود بخشي با عنوان مطالعات برنامه درسي پيش بيني كرده است كه از فعال ترين بخش هاي اين انجمن است . 
3- اساسا" "برنامه ريزي درسي" رسالت تاريخي و سنتي رشته curriculum به حساب مي آيد كه گرچه كماكان كاركردي موجه و ارزشمند و انتظاري به جا از متخصصان اين رشته است . ا ما آيا از متخصصان اين رشته تنها بايد انتظار ايفاي نقش در فرايند توليد برنامه درسي يا " برنامه ريزي درسي " را داشت ؟ 
4- آيا يك نهاد تخصصي و غيردولتي ( NGO) مانند انجمن ، وظيفه اصلي خود را بايد برنامه ريزي درسي بداند؟ به نظر مي رسد حتي در بعد خاص برنامه ريزي درسي نيز رسالت انجمن ارائه مشاوره و انجام مطالعاتي است كه در ا ين جهت كاربرد دارند ، نه پرداختن به برنامه ريزي درسي . 
5- انجمن داراي يك نشريه تخصصي با عنوان مصوب " فصلنامه مطالعات برنامه درسي " مي باشد . تغيير نام انجمن به "انجمن مطالعات برنامه درسي " هماهنگي ميان نام  و ماموريت انجمن از يكسو و عنوان و ماموريت ارگان تخصصي آن زا مورد ديگر به وجود خواهد آورد . 
ماموريت ها و استلزام ها 
براي فصلنامه مطالعات برنامه درسي به عنوان نخستين نشريه تخصصي حوزه برنامه درسي در كشور مي توان ماموريت هاي چهارگانه ذيل را در نظر گرفت . 
الف : كمك به بسط و توسعه و ترويج دانش برنامه درسي در كشور 
ب : كمك به ارتقا سطح دانش و آگاهي مديران وسياستگزاران در اين حوزه 
ج : توسعه سازمان يافته دامنه تعاملات بين المللي صاحب نظران داخل و خارج كشور 
د: كمك به احراز جايگاه و هويت تخصصي – حرفه اي مناسب براي صاحب نظران و محققان اين رشته در كشور 
اكنون به برخي از مهمترين سياستهاي اجرايي يا استلزامهايي كه براي تحقق ماموريت هاي فوق در كانون توجه نشريه قرار خواهد گرفت اشاره مي نمايد . .شايد مهم ترين و نوآورانه ترين سياستي كه بر اساس مصوبه هيئت تحريريه براي محقق ساختن ماموريت بند الف مي توان درنظر گرفت سياست اهتمام به نقد آثار ( كتب منتشر شده ، پژوهش هاي انجام شده و مقالات چاپ شده) در حوزه برنامه درسي باشد . اين سياست عليرغم  اينكه در نشريات معتبر علمي دنيا رواج داشته و بيش و كم به يك سنت تبديل شده، درجامعه علمي ايران و خصوصا در  نشريات علمي نشان محسوسي از آن به چشم نمي خورد . فصلنامه مطالعات برنامه درسي تصميم گرفته است به شكلي برنامه ريزي شده و متناسب با شرايط تاريخي و فرهنگي جامعه علمي  ايران اين اقدام را در كانون توجه قرار داده و از اين طريق علاوه بر كمك موثر به بسط ، توسعه و ترويج دانش برنامه درسي در كشور ،به فراهم شدن فضاي مناسب اجتماعي و فرهنگي براي نقد و نقادي در كليه عرصه هاي علمي نيز ياري رساند . در برنامه پيش بيني شده جهت نهادينه كردن اين فعاليت فاز مقدماتي پيش بيني شده كه هدف اصلي آن آموزش و بستر سازي است . دراين فاز خوانندگان محترم شاهد درج ترجمه نقد كتابها (Book Reviews) خواهند بود كه در نشريات معتبر خارجي به چاپ رسيده است . در واقع در اين مرحله مقدماتي بيش از آنكه انتظارتوليد نقد از جانب متخصصان داخلي  داشته باشيم ، به نقل نقدهاي معتبر كه در نشريات  بين المللي به چاپ رسيده است خواهيم پرداخت تا به درك و دريافت صحيحي از مقوله نقد كمك كرده و الگوهاي عملي مناسب را عرضه كرده باشيم . در گام بعدي فصلنامه مبادرت به درج نقدهاي توليد شده توسط متخصصان داخلي خواهد نمود و در اين مرحله نيز براي نقد جمعي ، در مقابل نقد فردي ،اولويت قائل خواهيم شد . منظور از نقد جمعي نقدي است كه با حضور تعدادي از متخصصان در قالب يك ميز گرد ساماندهي مي شود كه به نظر مي رسد از پتانسيل خوبي براي عملي ساختن نقد و نقادي با كيفيت و كمك به تبديل آن به يك روال جا افتاده خواهدداشت . ارائه پيشنهاد دراين راستا از سوي خوانندگان محترم نيز راه گشاي اين حركت خواهد بود . 
علاوه بر موضوع نقد ، هيئت تحريريه براي تحقق ماموريت بند الف و همچنين ساير بندهاي ماموريت ، ملاك هاي علمي براي داوري درباره مقالات را به تصويب رسانده و محورهاي و زمينه هاي حائز اولويت براي نگارش مقالات را نيز مشخص ساخته است . ملاك ها و محورهاي مورد نظر به قرار زير مي باشند . 
الف – ملاك ها علمي 
·          معطوف به طرح انديشه هاي تازه و رويكردهاي مهم در حوزه برنمه درسي در مقياس جهاني
·          ارتباط با مسائل اساسي مبتلا به برنامه ريزي درسي در كشور 
·          حاوي نقد و ارزيابي مباحث و موضوعات با توجه به شرايط و ويژگيهاي جامعه ايران
·          ارائه ديدگاهها و تحليل هاي تازه در جهت توسعه مرزهاي دانش بومي و جهاني در قلمرو برنامه درسي 
·          ارائه راهبردها و پيشنهادهاي مشخص براي تغيير و بهبود تصميم گيري ها و سياستگذاريهاي حوزه برنامه درسي 
·          مبتني بر پژوهش اصيل ( خواه نظري يا ميداني )
·          برخورداري از رويكرد مطالعاتي تطبيقي ( به عنوان يك اولويت ) 
ب – محورها و زمينه هاي حائز اولويت 
        ¨برنامه درسي در عصر فناوري اطلاعات و ارتباطات 
        ¨ برنامه درسي و جهاني شدن 
        ¨ شيوه هاي پژوهش و ارزشيابي در برنامه درسي 
        ¨ ديدگاه ها و نظريه هاي ناظربه تغيير ، اصلاح و بهبود برنامه هاي درسي 
        ¨ رويكرد تلفيقي در برنامه ريزي درسي 
        ¨نومفهوم گرايي و پست مدرنيزم در برنامه ريزي درسي 
        ¨ تاريخ برنامه درسي در ايران و جهان 
        ¨ الگوهاي جديد طراحي برنامه درسي 
        ¨ ماهيت و چيستي قلمرو برنامه درسي
        ¨ نظريه هاي هنجاري ( دكترين ها ) در برنامه ريزي درسي 
        ¨ساختار نظام تصميم گيري درباره  برنامه درسي 
آنچه در باره سياست سوم يعني " توسعه دامنه تعاملات بين المللي"  حائز اهميت فراوان است ، سياست برقراري پيوند ارگانيك ميان فصلنامه مطالعات برنامه درسي با انجمن بين المللي براي پيشرفت مطالعات برنامه درسي (IAASC) است . هيئت مديره انجمن پيشنهاد هيئت مديرهIAASC را برا ي پيوستن به جمع نشريات اقماري اين انجمن بين المللي مورد بحث و بررسي قرار داد و سرانجام تصويب نمود نشريات مطالعات برنامه درسي با پاسخ مثبت به اين پيشنهاد علاوه بر كاركرد ملي داراي كاركرد فراملي نيز باشد. نشريات اقماري طبق مجموعه سياست هايي كه به تصويب هيئت مديره IAASCرسيده است عمل مي نمايند كه ذيلا جهت آگاهي اعضاي محترم انجمن و فراهم شدن زمينه قضاوت آنان درباره اين اقدام درج مي شود . به اعتقاد نگارنده اين تصميم مي تواند ارتقاء سطح علمي اين نشريه را سرعت بخشيده  و به تبديل شدن آن به يك نشريه تخصصي طراز جهاني (يا دست كم منطقه اي ) در بلند مدت كمك شايان توجهي بنمايد . 
     1-   هدف از راه ا ندازي نشريات اقماري (NRBJs) 1 تسهيل فرايند گفتگوي واقعي درياره مسائل برنامه درسي ميان ملت ها و كشورها بدون در نظر گرفتن سندهاي فرهنگي ، سياسي و ايدئولوژيك مي باشد . محور اين گفتگوها دست يابي به فهم عميق تر در باره ا بعاد گوناگون مطالعات برنامه درسي از ديدگاه هاي مختلف است ، بدين ترتيب تصميم گيري درباره برنامه درسي به گونه اي اتخاذ شود كه تامين كننده منافع همه عناصر ذيربط باشد . 
2-       لازم است نشريات اقماري در چارچوب اهداف و اصول كلي انجمن بين المللي براي پيشرفت برنامه درسي عمل كرده و با كميته انتشارات اين انجمن همكاري بنمايند ، ليكن اين نشريات به لحاظ اقتصادي مستقل مي باشند . در طول 2 سال اول فعاليت هر يك از نشريات اقماري ، كميته انتشارات بايد گزارش پيشرفت كار سالانه به هيئت مديره انجمن ارائه نمايد . دراين گزارش بايد به مسائل حادث شده ، مديريت ، مضامين ( تم ها ) ، توزيع و اثر گذاري نشريه پرداخته شود . هريك از نشريات اقماري بايد اطلاعات لازم را براي تدارك اين گزارش در اختيار كميته انتشارات قرار دهند . 
3-       در سايت نشريه انجمن ، يعني TCI 1 ، اتصال (link) به هريك از نشريات اقماري تعبيه خواهد شد و محتواي به روز شده آن از اين طريق در دسترس علاقمندان قرا رخواهد گرفت . متقابلا در هر يك از شماره هاي نشريات اقماري نيز بايد اتصال (link) به TCI و محتواي به روز شده آن در دسترس خوانندگان قرار گيرد . 
4-       هر زمان و هر كجا كه امكان پذير باشد ، مقالات چاپ شده در نشريات اقماري بايد داراي چكيده به زبان انگليسي ، فرانسه يا اسپانيايي باشند . چكيده شامل موضوع بحث ، روش شناسي و يافته ها مي باشد .
5-       به هيئت تحريريه نشريات اقماري توصيه م يشود زمينه تسهيل تبادل ديدگاه ها و اقدام هاي عملي در ميان اعضاء انجمن را از جمله با توسل به روش هاي زير فراهم نمايند : 
الف – انتشار گاه به گاه يك مقاله از جامعه گسترده تر ( بين المللي ) مانند ترجمه و چاپ يك مقاله از TCI
ب – دعوت از اعضاء غير محلي / منطقه اي انجمن براي عضويت در هيئت تحريريه .|
متقابلا از هيئت تحريريه هر يك از نشريات اقماري نيز دعوت مي شود ، يك نفر را براي عضويت در هيئت تحريريه مجله TCI كانديد نمايند .2 
6- براي تشويق گروهها يا پژوهشگران در سطح منطقه يا در سطح جهاني جهت انجام مطالعات تطبيقي در زمينه موضوعات مورد علاقه ، كميته انتشارات گاه به گاه تلاش خواهد كرد از طريق همفكري با هئيت تحريريه نشريات اقماري ، مضمون ( تم ) مشتركي را براي كليه نشريات اقماري و TCI شناسايي نمايد . جهت تقويت همكاري علمي ميان نشريات اقماري ، كميته انتشارات همچنين با هئيت تحريريه هاي مربوطه جهت انتشار ويژه نامه هاي خاص مقالات دريافتي از سوي نشريات اقماري مذاكره خواهد نمود . 
در پايان ضمن اظهار خوشوقتي از انتشار نخستين نشريه تخصصي برنامه درسي كشور و عرض تبريك به جامعه متخصصان ، از آنان دعوت مي نمايم با مساعدت ها و معاضدت هاي خود به صور ممكن ، در تكوين و تكامل اين نشريه و در نتيجه تبديل شدن آن به يك فراز ارزشمند تاريخي در سير تحول رشته برنامه درسي دركشور سهيم گردند . 
دكتر محمود مهرمحمدي 
سردبيرنشريه مطالعات برنامه درسي 

[1] . International Association for The Advancement of Curriculum Studies
1 . Nationally and /or Regionally Based Journals
1 . Transnational Curriculum Inquiry
22 . هيئت تحريريه فصلنامه مطالعات برنامه درسي در تاريخ 25/8/84 تصويب نمود سردبيرمجله بدين منظور معرفي شود .