همایش جهانی هزارمین سال سرایش شاهنامه فردوسی بزرگ دوم تا چهارم آذرماه با حضور شاهنامه پژوهان برجسته از ایران و دیگر کشورهای جهان در سالن دایره المعارف بزرگ اسلامی برگزار شد. این همایش که از نظر پژوهشی و حضور شاهنامه پژوهان برجسته یکی از مهمترین و بزرگترین همایشهای مربوط به شاهنامه بود به کوشش معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه آزاد اسلامی (واحد مجری: دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی) و با مشارکت: شورای عالی انقلاب فرهنگی (کمیته فرهنگ و تمدن اسلام و ایران) و با پشتیبانی یونسکو و مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی برگزار شد. در تارنمای رسمی این همایش آمده است: نظر به اهمیت نام‌گذاری سال ۲۰۱۰ میلادی به شکرانه فرارسیدن هزارمین سال سرایش شاهنامه فردوسی از سوی سازمان علمی– فرهنگی ملل متحد (یونسکو) و اعلام آن به سراسر گیتی و نظر به اعتبار جهانی این اثر ارجمند و فاخر به عنوان یک حماسه بزرگ ملی و یکی از ارکان هویت و ملیت ایرانی و سندی خدشه‌ناپذیر بر اصالت زبان فارسی و فرهنگ ایرانی به پیشنهاد دوره دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی – واحد رودهن موضوع برگزاری «همایش بین‌المللی هزارمین سال سرایش شاهنامه فردوسی» مورد تصویب معاونت پژوهشی دانشگاه آزاد اسلامی قرار گرفت و مقرر گردید مقدمات این همایش در دو شورای سیاست‌گذاری و علمی تمهید شود. در این همایش بزرگ شاهنامه پژوهان و ایرانشناسانی از کشورهایی چون هندوستان . تاجیکستان . هلند . آلمان . سوئد و دیگر کشورها حضور داشتند. از محورهای فکری این همایش می توان به موارد زیر اشاره داشت :
۱- نسخـه شنـاسـی و چـاپ های شـاهنـامـه : بـررسی تطبیقـی چاپ های شاهـنامه ، تصحیح و گونـه شناسی نسخه ها .
۲- ویژگی های زبانی : بررسی صورت گرایانه ( فرمالیستی ) در شاهنـــامه ، بررسی تأثیــرپذیری هـا و تأثیرگذاری های شاهنامه از نظر زبانی.
۳- ابعاد زیبایی شناختی : شاهنامه و هنر نگارگری (مینیاتور ، تذهیب ،تصویرنگاری)، شاهنامه و هنـرهای نمایشی ، شاهنامه و هنر نقّالی.
۴- ابعاد اسطوره ای : شاهنامه و بررسی های اسطوره شناختی.
۵- ابعاد حماسی : بررسی ویژگی های حماسی شاهنامه ،بررسی تطبیقی در مورد شاهنامه و سـایر حمــاسه های ملل ، تأثیر پذیری سایر آثار حماسی در ایران از شاهنامه ، شاهنامه سرایی پیش از فردوسی و پس از او .
۶- ابعاد سیاسی_ اجتماعی : بازتاب شرایط اجتماعی_سیاسـی دوران زنـدگی فردوســی در شاهنــامه ، شاهنامه و بررسی های جامعه شناختی شاهنامه با توجه به مفاهیم سیاسی از قبیـل : عدالت ، قدرت ، حکومت، دیپلماسی و اخلاق جنگ و ... .
۷- ابعاد تاریخی : میراث شاهنـامه از فرهنگ باستـان و دورۀ میانه ، بررسی ریشـه های تاریخـی برخــی شخصیت ها و وقایع در شاهنامه .
۸- جغرافیای شاهنامه : بررسی مکان ها در شاهنامه از نظر جغرافیای تاریخی یا جغرافیای اســاطیـری .
۹- انسان شناسی در شاهنامه : شاهنامه و بررسی های روانشنـاختــی (نقدهای روانشنــاسـانه در مـورد داستان های شاهنامه ) ،شاهنامه و بررسی های اخلاقی و انسانی .
۱۰- داستان پردازی در شاهنامه : بررسی ویژگی های داستانی شاهنامه ، تحلیل ساختاری داستان های شاهنامه .
۱۱- شاهنامه و سرزمین های فارسی زبان : تاجیکستان ، افغانستان و شبه قاره .
۱۲- ترجمه های شاهنامه . ( بررسی های تاریخی و تطبیقی )
۱۳- شاهنامه و فردوسی در جهان امروز : شاهنامه پژوهی و فردوسی پژوهی در جهان امروز، شاهنامه و فردوسی در سامانۀ الکترونیکی ( ارزیابی سایت ها و وبلاگ ها در حوزه شاهنامه پژوهی ).
۱۴- اندیشه و خرد در شاهنامه .(بررسی ابعاد خداشناسی، جهان شناسی و انسان شناسی مندرج در شاهنامه ،بررسی مفهوم خرد و خرد گرایی در شاهنامه ) .
۱۵- شاهنامه و ادبیات کودک و نوجوان .
۱۶- سایر موضوعات بکر و بدیع در زمینۀ شاهنامه و آفرینندۀ توانگر آن .

همزمان با سالروز تصویب قانون زبان فارسی مباحث مربوط به رسم‌الخط زبان فارسی تاجیکی در تاجیکستان از سر گرفته شد دولت، مردم و اندیشمندان تاجیکستان از بیستمین سال روز رسمی شدن "زبان فارسی تاجیکی" در این کشور در حالی تجلیل کردند که نظرات متفاوتی درباره نوع رسم‌الخط زبان فارسی در بین کارشناسان این کشور وجود دارد.

پارلمان تاجیکستان در 22 ژولای سال 1991 قانون رسمی شدن "زبان فارسی تاجیکی" را به عنوان زبان مکاتبات اداری این کشور تصویب کرد و تا 2 سال پیش، همه ساله، روز 22 ژولای به عنوان روز زبان فارسی در تاجیکستان تجلیل می‌شد، امّا از 2 سال پیش روز 5 اکتبر به عنوان روز زبان فارسی تعیین شده است. به همین مناسبت "امامعلی رحمان"، رئیس جمهور تاجیکستان با صدور پیام تبریکی خطاب به مردم کشورش، با اشاره به فراز و فرودهای تاریخ زبان و توجه دولت به ارتقا و توسعه زبان ملی، ضمن تبریک فرارسیدن بیستمین سال روز تصویب قانون "رسمی شدن زبان فارسی تاجیکی" به آنان، از مردم کشورش خواست در حفظ و گسترش و پویایی این زبان تلاش کنند. در همین حال در ارتباط با این موضوع بسیاری از کارشناسان و تحلیل گران تاجیک اظهار نظرهای متفاوتی داشته‌اند. از جمله پروفسور "ابراهیم عثمان"، استاد رشته روزنامه نگاری که برای نخستین بار در تاجیکستان پیشنهاد رسمی شدن "زبان فارسی تاجیکی" را در سال 1987در روزنامه "گازیتا معلمان" مطرح کرده بود، معتقد است که نباید مردم با زبان محلی و گویش محلی خود در اجتماعات و مجالس سخن بگویند، زیرا این امر منجر به کاهش مقام و جایگاه زبان تاجیکی شده و تاثیر و پیامد نامطلوبی برای زبان فارسی در جامعه خواهد داشت. عثمان که خود یکی از پیشگامان رسمی شدن زبان فارسی تاجیکی است، از این موضوع که زبان روسی به عنوان زبان دوم و معاشرت بین اقوام و سائر ملل قرار گیرد، حمایت می‌کند، ضمن آنکه در قانون زبان تاجیکستان و بیشتر کشورهای پساشوروی نیز به این موضوع اشاره شده است . توضیح اینکه "فارسی تاجیکی"، زبانی است که در آن حروف و کلمات فارسی با رسم الخط روسی و یا سیرلیک نوشته شده و به فارسی خوانده می‌شوند. ابراهیم عثمان معتقد است که ضرورتی در زمینه استفاده از رسم الخط فارسی به جای خط روسی وجود ندارد، زیرا زبان تاجیکی و الفبای سرلیک توان بیان و تامین نیازهای گفتاری و نوشتاری مورد نیاز تاجیکان را دارد.
نگاه کوتاهی به سابقه زبان فارسی در تاجیکستان
این در حالی است که تا سال 1868 میلادی زبان تاجیکی با خط فارسی، به زبان رسمی بخش اعظم منطقه آسیای مرکزی تبدیل شده بود و تصرف این منطقه توسط روسیه تزاری، موجب تبدیل خط فارسی به خط لاتین و سپس به سرلیک روسی در سال 1940 شد و از این زمان به بعد دست اندرکاران سیاسی کرملین به دنبال دور کردن مردم این منطقه از نیاکانشان، از جمله از تاریخ و ادبیات و فرهنگ این سرزمین برآمدند و بر اثر این تلاش‌ها، تمامی اندیشمندان و کسانیکه دارای کتابخانه‌های شخصی و یا دانش و آگاهی از ادبیات غنی فارسی بودند، به سیبری و دیگر مناطق بدآب و هوای روسیه تبعید شدندکه به فرموده مولانا در هفتاد من کاغذ نمی گنجد.
بدین ترتیب بود که خط فارسی به انزوا کشیده شد و به مرور از دیده‌های مردم دور شد، ولی همچنان در دلهای مهر پرور آنان باقی ماند. کتاب‌های فارسی زیادی در این منطقه که با زحمت زیاد از خارج وارد شده و یا توسط خطاطان و کاتبان بومی نسخه برداری و کتابت شده بودند، طعمه آتش کمونیست‌ها قرار گرفت و چراغ این خط که ادبیات هزار ساله فارسی با آن انشا شده بود، آهسته آهسته خاموش شد و مدارس و مکاتب به طور دائم بسته شد و افراد اندکی بودند که این خط را از استادان انگشت شمار آن به طور پنهانی فرا می‌گرفتند.
اثرات این تغییر و تحول منفی برای سالیان طولانی در بین تاجیکان باقی ماند و عدم وجود کتب و ادبیات کافی و منابع مکتوب فارسی، مردم را به سوی بحرانی روانه کرد که تنها می توان با نام هویت زدایی از آن یاد کرد که حاصل این سیاست قهری، افزایش موج بی سوادی و ناآگاهی عمومی بود و صرف و نحو زبان روسی که اکنون بر سایر مناطق، از جمله کشورهای آسیای‌مرکزی و بویژه تاجیکستان حاکم شده بود در صدر قرار گرفت. اکنون دیگر حتی قشری که از آن به عنوان روشنفکر نام برده می‌شود به سختی به زبان مادری خود تکلم می‌کردند.
به گفته کارشناسان، مسائل فرهنگی علت اصلی افت و نزول ادبیات و هنر و سائر بخش‌های فرهنگی، تنها تغییر و تبدیل الفبا بود که یک سیاست کاملاً آگاهانه و برنامه‌ریزی شده از سوی زمام داران وقت بود و در این مدت دیگر شاعری حتی در سطح شعرا و ادبای قرن 19 مطرح نشدند و آفریده‌های ادبی از لحاظ هنری به مراتب کم ارزش‌تر و کم‌مایه‌تر از آثار کلاسیک فارسی بود. این روند بویژه در سال‌های 60 و 70 قرن گذشته میلادی به اوج خود رسید که از آن به عنوان دوران شکوفائی سیاست لنین یاد می شود. به طوریکه در تاجیکستان زبان فارسی تاجیکی به عنوان زبان دوم که تنها در محافل کوچک و خانه و بازار از آن استفاده می‌شد، تبدیل شد و زبان روسی به زبان حاکم، زبان قشر تحصیل کرده تبدیل شد و کسی می‌توانست بر کرسی ریاست و مدیریت در هر پست و مقامی قرار گیرد که به زبان روسی تسلط داشته باشد و این نگرش و دیدگاه در اذهان مردم، روحیه روسی پرستی و دور شدن از زبان مادری را پدید آورد و لذا زبان مادری مردم در انزوا قرار گرفت و کسی در اندیشه رشد و گسترش و توسعه آن نبود.
تلاش اندیشمندان تاجیک برای احیای زبان فارسی در دوران گورباچف
تا اینکه در اواخر دهه هشتاد با روی کار آمدن گورباچف و اجرای سیاست "پرسترویکای" که آزادی بیان و اندیشه را محور کار خود قرار داده بود، جمعی از روشنفکران تاجیک، برای نخستین بار در قلمرو و اتحاد شوروی، با اعتراض به تداوم سیاست هویت زدایی، مردم و اندیشمندان تاجیک را به خودشناسی و بازگشت به هویت و اصالت خویش دعوت کردند که مهم‌ترین و اصلی‌ترین خواست و پیشنهاد آنان، تاکید بر جایگاه و مقام زبان تاجیکی، توجه عمیق دولت و مردم به آن و بازگشت به خط فارسی بود. حاصل این تلاش و مبارزات فرهنگیان تاجیک موجب شد تا پارلمان تاجیکستان بلاخره در سال 1991 قانون زبان را به تصویب رساند و زبان تاجیکی را به عنوان زبان رسمی و دولتی این کشور معرفی کرد. به دنبال تصویب این قانون، در تمام مدارس و دانشگاه‌ها و ادارات و وزارت خانه‌ها و رسانه‌های کشور، حرکت جدی در امر فراگیری زبان تاجیکی آغاز شد و مقامات و مسئولانی که به زبان مادری خود مسلط نبوده و حتی نمی‌توانستند بدون اشتباه به زبان مادری خود صحبت کنند، به باد انتقاد گرفته شدند. در مجموع به نحوی ورق به نفع زبان تاجیکی رقم خورد و اکنون تلاش می‌شد زبان فراموش شده و به باد فراموشی سپرده شده، به جایگاه اصلی خود باز گردد. این تلاش‌ها نتایج مثبتی به همراه داشت به طوریکه در تمامی ادارات و موسسات و مراکز آموزشی و وزارت خانه‌ها، حتی در صفحات نشریه‌ها، دروس آموزش خط فارسی به راه افتاد و بی انصافی است که اگر در این زمینه از خدمات بنیاد بین‌المللی زبان فارسی تاجیکی و رئیس آن استاد شادروان "لایق شیرعلی" یاد نشود. در نتیجه این فعالیت‌ها، بیشتر افراد جامعه چه خاص و چه عام با خط فارسی آشنا شدند و تابلوهای مغازه‌ها، مراکز تجاری و خیابان‌ها با خط فارسی نوشته می‌شد. ولی این جریان نجیب و خودجوش با آغاز جنگ شهروندی در کشور(1997-1992) اندکی فروکش کرد تا اینکه اخیراً نیز تلاش‌هایی در این عرصه صورت گرفت.
دلایل مخالفان بازگشت به رسم الخط فارسی
موضوعی که در این میان موجب اختلاف و دو دستگی روشنفکران و فرهنگیان این کشور شد، بحث بازگشت به خط فارسی است که تاکنون این موضوع لاینحل باقی مانده است. در این میان سوال اصلی این است که چرا عده‌ای که با بازگشت به خط فارسی مخالفت می‌کنند و استدال آنان چیست؟تحلیل گران معتقدند این گروه به دلایل ذیل با بازگشت به خط فارسی مخالفند. آنها معتقدند در حال حاضر تاجیکستان توان و قدرت اجرای این روند را ندارد، چون با شرایط اقتصادی نامطلوبی مواجه است و بحران شدید اقتصادی دامنگیر این کشور آسیای‌مرکزی است. دلیل دوم آنان این است که جامعه تاجیک آمادگی لازم را برای اجرای این امر یعنی تبدیل خط سیرلیک به خط فارسی ندارد و در صورت اجرای چنین طرحی، بار دیگر بخش بزرگی از جامعه با مشکل بی سوادی مواجه خواهند شد. این گروه که بیشتر متمایل به روسیه بود و با پیوند فارسی زبانان آسیای‌مرکزی با هم زبانان خود در ایران و افغانستان مخالفند، معتقدند: الفبای سرلیک که در حال حاضر رسم الخط رسمی تاجیکستان است، ظرفیت و توان بیان هر گونه آواز و صداهای لازم را در فارسی دارد و نیازی برای بازگشت به خط فارسی وجود ندارد. از دیگر دلایل این گروه عدم وجود منابع و ماخذ لازم جهت فراگیری خط فارسی است که این موضوع چندین بار از سوی برخی از مقامات رسمی کشور نیز اعلام شده است.
استدلال موافقان استفاده از رسم الخط فارسی در تاجیکستان
این در حالی است که گروه دوم بازگشت به خط فارسی را امری ناگزیر تلقی می‌کنند. آنان معتقدند که در تاجیکستان تنها هفت میلیون نفر با خط سیرلیک مکاتبه می‌کنند و در صورت بازگشت مردم تاجیکستان به رسم الخط فارسی، آنان با بیش از 100 میلیون فارسی زبان پراکنده در نقاط مختلف جهان از جمله ایران و افغانستان همراه خواهند شد و فاصله زبانی که در حال حاضر میان آنان وجود دارد، از بین خواهد رفت. گذشته از این، برای فارسی زبانان تاجیکستان امکان بهره‌برداری از منابع غنی فارسی، اعم از کتاب، سامانه‌ها، تارنماها و نشریه‌های فارسی فراهم خواهد شد. به اعتقاد گروه دوم، جامعه پیرو سیاست‌های دولت است و در صورت موافقت دولت با این امر و تصویب آن در مجلس، اجرای این امر نیز همانند هر قانون دیگری به طور جدی پیگیری و محقق خواهد شد و این امر موجب می‌شود که زبان فارسی در تاجیکستان نیز وارد قالب اصلی خود که همان خط فارسی است، شود، در حالی که زبان فارسی با استفاده از خط سیرلیک به شکل ابتدایی ارائه می شود. گذشته از این خط فارسی به تنهایی خود علم و هنر است و مخاطبان و بویژه اندیشمندان را به تعقل بیشتر وا می‌دارد. در همین حال صاحب نظران کم توجهی به تحقق قانون زبان را به باد انتقاد گرفته و براین باورند که هر چند این قانون از سوی مجلس به تصویب رسیده و رئیس جمهور نیز بارها بر عملی شدن مفاد آن تاکید کرده است، ولی ارزش و جایگاه حقیقی خود را از دست داده و توجه خاصی به اجرائی شدن آن صورت نمی‌گیرد. این در حالی است که هنوز هم نوشته‌های فراوانی در تاجیکستان به زبان روسی و سایر زبان‌ها وجود دارد و نیز کیفیت آموزش و تعلیم در مدارس غیر تاجیکی، بویژه مدارس و دانشگاه‌های روسی و ترکی و انگلیسی به مراتب بهتر و بالاتر از مدارس و مراکز آموزش تاجیکی است که خود به خود در اذهان عمومی یک نوع گرایش به مدارس غیر تاجیکی را به وجود می‌آورد.

به نظر می‌رسد با راه‌اندازی وبلاگ فارسی گوگل این شرکت بزرگ اینترنتی با زبان فارسی آشتی کرده است. تنها به فاصله دو هفته از راه‌اندازی این وبلاگ، گوگل اعلام کرد که پشتیبانی از زبان فارسی را به سرویس معروف ایمیل خود Gmail افزوده است. در بخشی از نوشته‌ای که به همین مناسبت در وبلاگ فارسی گوگل منتشر شده‌است می‌خوانیم:

"در Google ما می‌خواهیم که محصولاتمان در تمام جهان در دسترس و قابل استفاده باشد، و این بدین معنی است که ما باید این محصولات را به بیشترین تعداد زبان ممکن ارائه دهیم. تیم‌های Gmail و بومی‌سازی با هم همکاری کرده‌اند تا Gmail را در ۵۳ زبان به مردم دنیا ارائه کنند. امروز این عدد به ۵۴ می‌رسد، چرا که پس از همکاری نزدیک با تیم فارسی ما مفتخریم که فارسی را به عنوان جدیدترین زبان Gmail معرفی کنیم. اگر شما یا کسی که می‌شناسید به زبان فارسی صحبت می‌کند، می‌توانید زبان Gmail را در صفحه تنظیمات Gmail با استفاده از منوی کشویی زبان‌ها به زبان فارسی تغییر دهید. "

ناگفته نماند که حتی اگر زبان را به فارسی تغییر دهید، باز هم می‌توانید نامه‌ها را به هر زبان دیگر بخوانید و بفرستیدامیدواریم که گوگل الگوی مناسبی برای دیگر شرکت‌ها باشد و از این پس شرکت‌های دیگر نرم‌افزاری نیز خدمات خود به زبان فارسی را گسترده سازند.

به گزارش خبرنگار مهر، دوره جدید کلاس آموزش زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خارطوم با حضور 18 نفر از علاقه‌مندان به زبان و ادبیات فارسی از روز یکشنبه 24 مهرماه آغاز شد.استاد این کلاس، یکی از سودانی‌های فارغ‌التحصیل زبان فارسی به‌نام نون الرشید است که تسلط کافی به زبان فارسی دارد و به همین دلیل به عنوان استاد زبان فارسی این دوره انتخاب شده است.
از روز دوشنبه 25 مهرماه نیز دور جدید کلاس آموزش زبان فارسی در مرکز فرهنگی امدرمان سودان نیز آغاز شده است. سودان از جمله کشورهایی است که در آنجا مشتاقان زبان فارسی فراوانند و تقاضاهای متعددی از گروه‌ها و مراکز مختلف برای فراگیری زبان فارسی وجود دارد.

تلاش‌های ایران برای ثبت فارسی به عنوان هفتمین زبان رایج بین‌المللی با همکاری رایزنان فرهنگی ایران در افغانستان و تاجیکستان آغاز شد. چندی پیش محمدباقر خرمشاد رئیس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی از تصمیم این سازمان برای همکاری با نهادهای سیاست گذار در دو کشور دیگر فارسی‌زبان (تاجیکستان و افغانستان) برای ثبت فارسی در یونسکو به عنوان هفتمین زبان رایج دنیا خبر داده بود.

محمدرضا دهشیری، معاون پژوهشی و آموزشی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی در گفتگو با خبرنگار مهر، درباره تلاش‌ها برای ثبت فارسی در یونسکو به عنوان هفتمین زبان رایج بین‌المللی گفت: برنامه‌ریزی برای این اقدام مهم آغاز شده و ما در این مرحله نیازمند کمک رسانه‌ها و به ویژه نخبگان و متخصصان زبان فارسی هستیم. سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی از طریق دفتر نمایندگی فرهنگی ایران در کشورهای تاجیکستان و افغانستان (دیگر کشورهای فارسی زبان) ابتدا به دنبال جلب نظر نخبگان دانشگاهی برای این مسئله است و بعد از آن قصد داریم این برنامه را در محافل بین‌المللی طرح کنیم.

روال ثبت یک زبان به عنوان زبان رایج بین‌المللی در یونسکو هم به همین ترتیب است؛ یعنی ابتدا نظر نخبگان و افکار عمومی نسبت به این مسئله بازتاب خواهد یافت و پس از آن روال اداری مسئله در سازمان ملل متحد و سپس یونسکو طی خواهد شد. در حال حاضر زبان‌های انگلیسی، عربی، اسپانیایی، ایتالیایی، روسی و فرانسوی ۶ زبان رایج بین‌المللی هستند که در یونسکو هم به ثبت رسیده‌اند.

به گزارش روابط عمومی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، دبیرخانه هشتمین دوره جشنواره نقد کتاب اعلام کرد مجله وزین و گران‌سنگ دستور که در حوزه نقد فعالیت جدّی دارد، از سوی دبیرخانه این دوره، شایسته تقدیر شناخته شده‌است. ویژه‌نامه‌های دستور، وابسته به نامه فرهنگستان، با هدف متمرکز کردن نشر پژوهش‌های مرتبط با صرف و نحو زبان فارسی برنامه‌ریزی شده‌است. در دستورِ کار این ویژه‌نامه‌ها انتشار مقاله‌های صرفاً توصیفی و نیز مقاله‌های توصیفی و نظری قرار دارد. این مجله خواهد کوشید تا برای تحقیقات زبان شناسی در عرصه زبان فارسی جای درخوری باز کند. مراسم پایانی هشتمین دوره جایزه نقد کتاب روز دوشنبه، بیست‌وهشتم آذرماه، از ساعت 15 تا 17 در محل سرای اهل قلم برگزار ‌شد.

پايگاه خبري - تحليلي زبان و ادب فارسي «همزباني» آغاز به کار کرد. پايگاه اينترنتي «همزباني» با تمرکز بر توليدات زبان فارسي، در سه کشور ايران، افغانستان و تاجيکستان و نگاهي بر فعاليت‌هاي زبان فارسي در ديگر کشورهاي جهان فعاليت خود را آغاز کرده است. بنا بر اعلام، سامانه‌ي «همزباني» با هدف حفظ و گسترش زبان و ادب فارسي به نشر اخبار و اطلاعات مربوط به زبان و ادبيات فارسي، معرفي کتاب‌ها و آثار هنري نو مي‌پردازد. پوشش رسانه‌اي همايش‌ها، عرضه مقالات تخصصي، گزارش‌ها و گفت‌وگوهاي راهگشا از ديگر فعاليت‌هاي اين پايگاه است. ارائه نرم‌افزارها، آثار چندرسانه‌اي، فيلم، موسيقي، عکس، بانک کتاب و مقالات با بيش 2500 عنوان از بهترين‌هاي زبان فارسي و ... نيز از امکانات ديگر اين پايگاه عنوان شده است.

اين پايگاه به آدرس www.hamzabani.ir ، در دسترس علاقه‌مندان قرارگرفته است.

هم‌اندیشی انجمن‌های علمی و برون‌سپاری واژه‌گزینی از سوی گروه واژه‌گزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، با همکاری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، و فرهنگستان علوم پزشکی، صبح روز چهارشنبه، نهم آذرماه، برگزار شد.

دکتر غلامعلی حدّاد عادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی و مدیر گروه واژه‌گزینی، در ابتدای این مراسم اظهار کرد: هدف این همایش تقاضای همکاری با انجمن‌های علمی برای واژه‌گزینی در حوزه‌های تخصصی است.

وی افزود: داشتن زبان فارسی علمی ازنظر ما یک وظیفهٔ ملی محسوب می‌شود و زبان فارسی، در کنار دین اسلام، ارکان هویت ملی ما هستند. زبان فارسی وسیلهٔ ارتباط ما با هم‌وطنان و همهٔ گذشتگان و آیندهٔ فرهنگ ماست. ما نمی‌توانیم این زبان را حفظ کنیم مگر اینکه پابه‌پای تحولات علمی، آن را پیش ببریم.

مدیر گروه واژه‌گزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی در ادامه گفت:‌ گاهی گفته می‌شود چه اشکالی دارد در حوزهٔ علم از زبان خارجی استفاده کنیم. من اشکالات آن را عرض می‌کنم. در دنیای امروز، مرز قاطعی برای بیان زبان عمومی و زبان علمی وجود ندارد. بعضی از اصطلاحات که مخصوص حوزه‌های علمی است به کوچه و بازار سرایت نمی‌کند، اما بسیاری از اصطلاحات علمی میان حوزه‌های علمی و عموم مردم مشترک است.

دکتر حدّاد عادل ادامه داد:‌ ما اگر اجازه دهیم کلمات خارجی همان طور که فرنگی‌ها به کار می‌برند وارد زبانمان شود، چه اتفاقی می‌افتد؟ اولاً زبان ما ملغمه‌ای از زبان‌های بیگانه و فارسی می‌شود که نخستین لطمهٔ آن از دست رفتن موسیقی زبان است. زبان فارسی آهنگ و موسیقی‌ای دارد که حاصل موسیقی تک‌تک کلمات است؛ اما کلمات بیگانه همانند هلی‌کوپتر، کلماتی نیستند که با موسیقی زبان فارسی هماهنگ باشند. ولی زمانی که می‌آییم و به‌جای این کلمه از واژهٔ بالگرد استفاده می‌کنیم، درمی‌یابیم که زبان موسیقایی فارسی چقدر زبان آشنایی است.

رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی در ادامهٔ مراسم اضافه کرد:‌ لغات خارجی‌ای که وارد زبان فارسی می‌شوند ازنظر دستوری تیره و غیرشفاف هستند و مردم نمی‌توانند و نمی‌دانند با این کلمات چه معامله‌ای بکنند. گاهی نمی‌دانند واژهٔ بیگانه‌ای که به کار می‌برند، اسم است، صفت است، فعل است یا مصدر. درواقع نظام دستوری زبان به هم ریخته‌است.

دکتر حدّاد عادل با بیان اینکه بعضی از پزشکان در تمام سخنان خود از اصطلاحات خارجی استفاده می‌کنند، اظهار کرد:‌ مثلاً گاهی پزشکان به‌جای واژه «درد» از «پِین» استفاده می‌کنند.‌ اگر بی‌حساب به لغات خارجی اجازهٔ ورود دهیم، در مقیاس عمومی فرهنگ مشکل‌ساز است. درواقع، مردم ما باید بفهمند زبان آن‌ها توانایی علمی شدن را دارد، اما اگر به واژه‌های بیگانه در طول زمان مدام اجازهٔ ورود دهیم، اثر فرهنگی این روش جبران‌ناپذیر می‌شود و تحقیری در بنیاد این روش نهفته است که نمی‌شود آن را جبران کرد.

دکتر حدّاد عادل ادامه داد: ما ملتی هستیم که صدها هزار کتاب به زبان فارسی نگاشته‌ایم و روزگاری با همین زبان از هند تا اروپا و تمام عرصه‌های فرهنگی را تصرف کرده‌ایم. اینکه بگویند زبان فارسی علمی نیست، یک تحقیر بزرگ برای ما محسوب می‌شود. درواقع، زبان عربی هم امروز در معرض خطر است، اما آن‌ها سال‌هاست که ازلحاظ استقلال در برابر فرهنگ غربی واداده‌اند؛ بااینکه تعصب ابلهانه‌ای در نام‌گذاری خلیج فارس به نام خلیج عربی دارند، از اینکه ناوهای آمریکایی در خلیج فارس پر باشند، ابایی ندارند. اعراب 50-60 سال پیش در حفظ زبان عربی غیرت و حمیتی داشتند، ولی ما با پیشینهٔ غنی فرهنگی خود با آن‌ها قابل مقایسه نیستیم و کاری هم با آن‌ها نداریم.

دکتر حدّاد عادل در ادامه اضافه کرد:‌ اگر زبان فارسی توانایی علمی شدن را نداشت تلاش ما عبث بود، درحالی‌که این‌گونه نیست. ما در بیست سال اخیر در فرهنگستان دانش جدیدی به نام واژه‌گزینی ایجاد کرده‌ایم و همکاران ما توانسته‌اند به سلسله‌ای از نرم‌افزارهای مفصل در این زمینه برسند.

به گفتهٔ دکتر حدّاد عادل، در حال حاضر حدود پنجاه گروه تخصصی کار واژه‌گزینی را در فرهنگستان زبان و ادب فارسی انجام می‌دهند و تا کنون هم بیش از 35هزار معادل فارسی برای واژه‌های بیگانه به تصویب رسیده که در هشت دفتر انتشار یافته‌است.

رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی با اشاره به سیاست جدید این فرهنگستان در برون‌سپاری کار واژه‌گزینی گفت: ما از انجمن‌های علمی می‌خواهیم که در کنار خدماتی که انجام می‌دهند گروهی را هم انتخاب کنند تا به کار واژه‌گزینی مبادرت کنند. ما سعی می‌کنیم نمایندگانی از فرهنگستان را در این گروه‌ها به کار بگیریم.

دکتر حدّاد عادل در پایان از تدوین دو کتاب حاوی واژگان مصوّب فرهنگستان در زمینه‌های علوم پزشکی و زیست‌شناسی خبر داد و گفت: هریک از این مجموعه‌ها حاوی بیش از هزار معادل واژه‌های غربی است که در قالب دو کتاب به چاپ رسیده‌است.

در ادامهٔ این مراسم خانم نسرین پرویزی، معاون گروه واژه‌گزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، نیز گزارشی از فعالیت‌های این گروه ارائه کرد و گفت: گروه واژه‌گزینی در سال 1369 در فرهنگستان راه‌اندازی شد ولی فعالیت خود را از سال 1374 شروع کرد.

وی از فعالیت 66 گروه واژه‌گزینی شامل پنجاه گروه در فرهنگستان و شانزده گروه خارج از آن و آغاز فعالیت شش گروه دیگر در آیندهٔ نزدیک خبر داد و گفت: شورای علمی واژه‌گزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی هر هفته چهار جلسه تشکیل می‌دهد که در هریک از آن‌ها 30 تا 35 واژه و به‌عبارت‌دیگر، هفته‌ای 120 تا 150 واژه به تصویب می‌رسد.

خانم پرویزی از همکاری گروه واژه‌گزینی فرهنگستان با مؤسسهٔ استاندارد در تصویب واژه‌های معادل برای کلمات بیگانه و به‌کارگیری آن‌ها در برچسب کالاها افزود: ما همچنین عضو مؤسسهٔ اصطلاح‌شناسی جهانی هستیم و می‌توانیم از تجارب دیگر کشورها در معادل‌یابی واژه‌های بیگانه استفاده کنیم.

دکتر علیرضا مرندی، رئیس فرهنگستان علوم پزشکی، نیز در هم‌اندیشی انجمن‌های علمی و برون‌سپاری واژه‌گزینی در فرهنگستان زبان و ادب فارسی در سخنانی اظهار کرد: علم طب خوشبختانه در سوابق تمدنی فرهنگ ما درخشش خاصی داشته‌است و تا همین چند صد سال پیش کتاب‌های بسیار بزرگی از بزرگان ما در دانشگاه‌های اروپایی تدریس می‌شد که موجب افتخار ماست.

وی با بیان اینکه شناخت سلامت علمی ما نیز به سلامت زبانی‌مان بستگی دارد، گفت: استفاده از واژه‌های فارسی به‌جای واژه‌های خارجی به ما اعتماد به نفس می‌دهد و هرچه بیشتر به استفاده از واژه‌های فارسی به‌جای خارجی واقف شویم، چراغ راه آیندهٔ ما روشن‌تر می‌شود.

دکتر مرندی در ادامه عنوان کرد: در دهه‌های اخیر کشورهای اروپایی در علوم پزشکی رشد چشمگیری داشته‌اند و همین مسئله باعث شده استادان کشور ما که در کشورهای آنان تربیت شده‌اند و از واژه‌های آنان استفاده کرده‌اند، آن واژه‌ها در ذهنشان حک و به اصطلاحات خاصی تبدیل شود که به مرور زمان مثل موریانه در فرهنگ فارسی ما رخنه کرده و ستون‌های آن را از بین می‌برد.

رئیس فرهنگستان علوم پزشکی درعین‌حال گفت: برخی پزشکان استفاده از واژه‌های بیگانه را برای خود یک پرستیژ تلقی می‌کنند و درواقع به دلیل اینکه جلوی پزشکان خارجی کم نیاورند، این کار را می‌کنند.

دکتر مرندی همچنین اضافه کرد: الزاماً نباید کار معادل‌یابی را از لغات فوق‌تخصصی شروع کنیم و بهتر است از لغاتی که خیلی مورد استفاده است، آغاز کنیم.

دکتر محمدعلی محققی، معاون آموزشی و رئیس کمیسیون‌های انجمن‌های علمی وزارت بهداشت‌، درمان و آموزش پزشکی کشور، نیز در این هم‌اندیشی به نقل دو خاطره از خود در این باره پرداخت و گفت: یادم می‌آید سال 1354 که وارد دانشکدهٔ پزشکی شدم، استاد درس «تاریخ تمدن» ما یکی از تکیه‌کلام‌هایش به استهزا گرفتن کلمه فارسی در مورد یکی از واژه‌های پزشکی بود؛ حال‌آنکه امروز همهٔ ما می‌دانیم که کتابی که مورد بیشترین تفاسیر قرار گرفته، «قانون» ابن‌سیناست.

او سپس به ذکر خاطرهٔ دیگری از یکی از استادان خود در درس بالینی بیمارستان شریعتی پرداخت و دربارهٔ شرایط فعلی نشریات علمی‌ای که به زبان فارسی منتشر می‌شوند، صحبت کرد و از رقابت نادرستی که در میان پزشکان برای منتشر کردن مقاله‌های خود به زبان انگلیسی و فرانسه ایجاد شده‌است، گله کرد.

دکتر غلامعلی عکاشه، رئیس انجمن جراحان ارتوپدی و کارگروه واژه‌گزینی برون‌پذیر استخوان‌پزشکی، در موضوع «رابطهٔ فرهنگ عامه با فرهنگ پزشکی» به ایراد سخن پرداخت و دکتر رضا عطاریان، پژوهشگر ارشد گروه واژه‌گزینی، در موضوع«فرهنگ شلیمر، اثری پیش‌گام در واژه‌گزینی و فرهنگ‌نویسی تخصصی» سخنرانی کرد.

در پایان مراسم دکتر غلامعلی حدّاد عادل، سرکار خانم نسرین پرویزی، دکتر محمدعلی محققی و دکتر رضا منصوری، مدیر بخش برون‌سپاری فرهنگستان زبان و ادب فارسی، به پرسش‌های پزشکان و متخصصان حاضر در جلسه پاسخ دادند.